Jak przejść diagnozę autyzmu jako osoba dorosła

Coraz więcej dorosłych zastanawia się, czy mogą być w spektrum autyzmu, często po przeczytaniu czegoś o autyzmie, rozpoznaniu się w czyjejś historii albo zrobieniu testu online. Ale jak właściwie przejść diagnozę w dorosłości? W tym poradniku omawiamy typowe kroki, to, jak wygląda diagnoza, i to, jak możesz się do niej przygotować.

Po co się diagnozować?

Decyzja o diagnozie to osobisty wybór. Wiele osób mówi, że diagnoza dała im wyjaśnienie doświadczeń, które towarzyszyły im przez całe życie. Może też otworzyć dostęp do wsparcia i dostosowań w pracy lub na studiach oraz pomóc tobie i bliskim lepiej zrozumieć twoje potrzeby. Inni rezygnują z diagnozy albo uznają, że wystarcza im wiedza o sobie. Oba wybory są w porządku.

Krok 1: Zbierz swoje doświadczenia

Zanim zgłosisz się do lekarza, warto zapisać, co sprawia, że podejrzewasz u siebie autyzm. Konkretne przykłady są bardziej przydatne niż ogólne opisy:

• Sytuacje towarzyskie: co jest dla ciebie trudne lub męczące i jak sobie z tym radzisz?
• Rutyny i zainteresowania: jak reagujesz na zmiany? Czym intensywnie się interesujesz?
• Zmysły: czy są dźwięki, światła, zapachy lub faktury, które bardzo ci przeszkadzają?
• Dzieciństwo: jak wyglądało twoje dzieciństwo? Czy były w nim przyjaźnie? Co mówili o tobie nauczyciele?
• Skutki: jak to wszystko wpływa na twoją pracę, naukę, relacje i zdrowie?

Warto też zabrać wyniki kwestionariuszy przesiewowych, takich jak AQ-50 i RAADS-R. Nie są diagnozą, ale mogą pokazać lekarzowi, dlaczego o nią prosisz.

Krok 2: Porozmawiaj z lekarzem

W większości krajów pierwszym krokiem jest lekarz rodzinny albo inna placówka podstawowej opieki zdrowotnej. Powiedz, że podejrzewasz u siebie autyzm i chcesz przejść diagnozę. Wyjaśnij, jak wpływa to na twoje codzienne życie, i pokaż swoje notatki. W wielu miejscach lekarz musi skierować cię do specjalisty.

Niektórzy spotykają się ze sceptycyzmem, zwłaszcza jeśli mają pracę, rodzinę albo na pierwszy rzut oka dobre umiejętności społeczne. Wtedy może pomóc opisanie, ile kosztuje cię radzenie sobie z codziennością, albo zapytanie, czego potrzeba, by dostać skierowanie. Możesz też poprosić o drugą opinię.

Krok 3: Diagnoza

Diagnozę autyzmu u dorosłych prowadzi zwykle psychiatra, psycholog albo zespół złożony z różnych specjalistów. Często obejmuje kilka wizyt i może zawierać:

• Wywiady na temat twojego obecnego życia, historii i trudności.
• Informacje o twoim dzieciństwie, najlepiej od rodzica lub innej osoby, która znała cię jako dziecko. Pomóc mogą też stare świadectwa i opinie ze szkoły.
• Kwestionariusze, które wypełniasz ty, a czasem także twoi bliscy.
• Ustrukturyzowaną obserwację, podczas której specjalista sprawdza, jak komunikujesz się i wchodzisz w interakcje przy konkretnych zadaniach.
• Ocenę innych zaburzeń, takich jak ADHD, lęk czy depresja, które mogą współwystępować z autyzmem albo tłumaczyć część tych samych trudności.

Na koniec dostajesz informację zwrotną o wniosku, często razem z pisemnym raportem. Jeśli otrzymasz diagnozę, raport zwykle opisuje twoje mocne strony i wyzwania oraz to, jakie wsparcie może pomóc.

Czas oczekiwania i prywatna diagnoza

W wielu krajach na diagnozę dorosłych finansowaną ze środków publicznych czeka się długo, czasem nawet kilka lat. Niektórzy wybierają diagnozę prywatną, żeby przejść ją szybciej. Jeśli to robisz, sprawdź, czy osoba prowadząca diagnozę ma odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie z autyzmem u dorosłych, i dowiedz się, czy diagnozę uzna twoja przychodnia, uczelnia lub pracodawca.

Od czego zacząć w Polsce

W Polsce do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania, więc możesz zgłosić się bezpośrednio do poradni zdrowia psychicznego. Możesz też zacząć od lekarza rodzinnego, który pomoże ci zdecydować, dokąd się udać. Diagnozę autyzmu u dorosłych prowadzą zwykle psycholog i psychiatra, a formalne rozpoznanie stawia zazwyczaj lekarz psychiatra.

W wielu regionach diagnoza dorosłych w ramach NFZ jest trudno dostępna, dlatego wiele osób decyduje się na diagnozę prywatną. Jeśli wybierasz tę drogę, sprawdź, czy zespół ma doświadczenie w diagnozowaniu dorosłych i czy w diagnozie uczestniczy psychiatra, który może postawić rozpoznanie.

Po diagnozie

Niezależnie od wniosku diagnoza może pomóc ci lepiej zrozumieć siebie. Jeśli otrzymasz diagnozę autyzmu, warto poczytać o autyzmie, poszukać innych dorosłych osób autystycznych, z którymi możesz porozmawiać, i zastanowić się, jakie dostosowania mogłyby ułatwić ci codzienne życie. Jeśli diagnozy nie otrzymasz, ocena mogła i tak wskazać inne wyjaśnienia twoich trudności oraz lepiej dopasowaną pomoc.

Chcesz zacząć od badania przesiewowego? Zrób bezpłatnie test AQ-50, RAADS-R lub CAT-Q.