Yetişkin olarak otizm değerlendirmesi nasıl yaptırılır?

Giderek daha fazla yetişkin otistik olup olmadığını merak ediyor; çoğu zaman otizm hakkında bir şeyler okuduktan, başka birinin hikâyesinde kendini tanıdıktan ya da çevrim içi bir test yaptıktan sonra. Peki yetişkin olarak değerlendirme yaptırmak aslında nasıl oluyor? Bu rehberde olağan adımları, değerlendirmenin neleri kapsadığını ve nasıl hazırlanabileceğinizi anlatıyoruz.

Neden değerlendirme yaptırmalı?

Değerlendirme yaptırmak kişisel bir tercihtir. Pek çok kişi, tanının hayatları boyunca yaşadıkları deneyimlere bir açıklama getirdiğini anlatır. Tanı ayrıca işte ya da eğitimde destek ve düzenlemelere erişmenizi sağlayabilir, sizin ve çevrenizdeki insanların ihtiyaçlarınızı daha iyi anlamasına yardımcı olabilir. Bazıları ise değerlendirme yaptırmamayı seçer ya da kendini tanımanın yeterli olduğunu düşünür. Her iki tercih de geçerlidir.

1. adım: Deneyimlerinizi bir araya getirin

Bir doktora başvurmadan önce, otistik olabileceğinizi düşündüren şeyleri yazmanız işinize yarar. Somut örnekler genel tariflerden daha faydalıdır:

Sosyal ortamlar: neleri zor ya da yorucu buluyorsunuz ve bunlarla nasıl başa çıkıyorsunuz?
Rutinler ve ilgi alanları: değişikliklere nasıl tepki veriyorsunuz? Neye yoğun bir ilgi duyuyorsunuz?
Duyular: sizi çok rahatsız eden sesler, ışıklar, kokular ya da dokular var mı?
Çocukluk: çocukken nasıl biriydiniz? Arkadaşlarınız var mıydı? Öğretmenleriniz sizin hakkınızda ne derdi?
Etkiler: bunlar işinizi, eğitiminizi, ilişkilerinizi ve sağlığınızı nasıl etkiliyor?

AQ-50 ve RAADS-R gibi tarama anketlerinin sonuçlarını da yanınızda götürmeniz faydalı olabilir. Bu sonuçlar tanı değildir, ancak doktora neden bu soruyu sorduğunuzu gösterebilir.

2. adım: Doktorunuzla konuşun

Çoğu ülkede ilk adım, düzenli olarak gittiğiniz doktor ya da başka bir birinci basamak sağlık hizmetidir. Otistik olabileceğinizi düşündüğünüzü ve değerlendirme yaptırmak istediğinizi söyleyin. Bunun gündelik hayatınızı nasıl etkilediğini anlatın ve yazdıklarınızı gösterin. Birçok yerde doktorun sizi uzman bir birime sevk etmesi gerekir.

Bazı kişiler, özellikle bir işleri, aileleri ya da dışarıdan bakınca iyi görünen sosyal becerileri varsa, şüpheyle karşılanır. Böyle bir durumda, gündelik hayatı idare etmenin size neye mal olduğunu anlatmak ya da sevk edilmek için neyin gerektiğini sormak işe yarayabilir. İkinci bir görüş de isteyebilirsiniz.

3. adım: Değerlendirme

Yetişkinlerde otizm değerlendirmesi genellikle bir psikiyatrist, bir psikolog ya da farklı mesleklerden oluşan bir ekip tarafından yapılır. Çoğu zaman birkaç görüşme sürer ve şunları içerebilir:

Görüşmeler: bugünkü hayatınız, geçmişiniz ve yaşadığınız güçlükler hakkında.
Çocukluğunuzla ilgili bilgiler: tercihen bir ebeveyninizden ya da sizi çocukken tanıyan başka birinden. Eski karneler de yardımcı olabilir.
Anketler: sizin ve bazen size yakın kişilerin doldurduğu.
Yapılandırılmış gözlem: uzmanın, belirli görevler sırasında nasıl iletişim kurduğunuzu ve etkileşime girdiğinizi gözlemlediği.
Başka durumların değerlendirilmesi: otizmle birlikte var olabilen ya da aynı güçlüklerin bir kısmını açıklayabilen DEHB, kaygı veya depresyon gibi.

Sonunda, varılan sonuç hakkında çoğu zaman yazılı bir raporla birlikte geri bildirim alırsınız. Tanı alırsanız rapor genellikle güçlü yönlerinizi, zorlandığınız alanları ve ne tür desteklerin işinize yarayabileceğini anlatır.

Bekleme süreleri ve özel değerlendirme

Birçok ülkede yetişkinler için kamu tarafından karşılanan değerlendirmelerde bekleme süresi uzundur, bazen birkaç yılı bulur. Bazı kişiler daha erken değerlendirilmek için özel bir değerlendirmeyi tercih eder. Siz de bunu seçerseniz, sizi değerlendirecek kişinin yetkin ve yetişkinlerde otizm konusunda deneyimli olduğundan emin olun; ayrıca konulan tanının sağlık sisteminiz, okulunuz ya da işvereniniz tarafından kabul edilip edilmeyeceğini öğrenin.

Türkiye’de nereden başlamalı?

Türkiye’de genellikle bir devlet hastanesinin, eğitim ve araştırma hastanesinin ya da üniversite hastanesinin erişkin psikiyatri polikliniğine başvurarak başlarsınız; çoğu durumda bunun için önceden sevk almanız gerekmez. Aile hekiminizle de konuşabilirsiniz; size yol gösterebilir. Yetişkinlerde otizm değerlendirmesi konusunda deneyimli psikiyatristler daha çok büyük şehirlerdeki üniversite hastanelerinde bulunur.

Özel muayenehanede çalışan bir psikiyatriste ya da klinik psikoloğa da başvurabilirsiniz. Resmî tanıyı ve gerektiğinde sağlık raporunu genellikle bir psikiyatri uzmanı verir; bu nedenle özel bir değerlendirme yaptırırsanız, sonucun ihtiyaç duyduğunuz yerlerde geçerli olup olmayacağını önceden sorun.

Değerlendirmeden sonra

Sonuç ne olursa olsun, değerlendirme kendinizi daha iyi anlamanızı sağlayabilir. Tanı alırsanız otizm hakkında okumak, konuşabileceğiniz başka otistik yetişkinler bulmak ve gündelik hayatınızı kolaylaştırabilecek düzenlemeleri düşünmek faydalı olabilir. Tanı almazsanız da değerlendirme, yaşadığınız güçlüklerin başka açıklamalarına ve size daha uygun yardıma işaret etmiş olabilir.

Bir taramayla başlamak ister misiniz? AQ-50, RAADS-R ya da CAT-Q testini ücretsiz yapın.