Cách được đánh giá tự kỷ khi đã trưởng thành

Ngày càng nhiều người trưởng thành tự hỏi liệu mình có phải là người tự kỷ hay không, thường là sau khi đọc về tự kỷ, thấy mình trong câu chuyện của người khác hoặc làm một bài kiểm tra trực tuyến. Nhưng làm thế nào để thực sự được đánh giá khi đã trưởng thành? Trong hướng dẫn này, chúng tôi đi qua các bước thường gặp, những gì một buổi đánh giá bao gồm và cách bạn có thể chuẩn bị.

Vì sao nên đi đánh giá?

Đi đánh giá hay không là lựa chọn cá nhân. Nhiều người kể rằng chẩn đoán giúp họ có được lời giải thích cho những trải nghiệm suốt cả cuộc đời. Chẩn đoán cũng có thể giúp bạn tiếp cận sự hỗ trợ và những điều chỉnh phù hợp ở nơi làm việc hoặc trường học, đồng thời giúp bạn và những người xung quanh hiểu rõ hơn nhu cầu của bạn. Có người khác lại chọn không đi đánh giá, hoặc thấy rằng hiểu biết về bản thân là đủ. Cả hai đều là lựa chọn chính đáng.

Bước 1: Ghi lại trải nghiệm của bạn

Trước khi liên hệ bác sĩ, sẽ có ích nếu bạn ghi lại những điều khiến bạn nghĩ mình có thể là người tự kỷ. Ví dụ cụ thể hữu ích hơn mô tả chung chung:

Tình huống xã hội: điều gì khiến bạn thấy khó khăn hoặc mệt mỏi, và bạn xoay xở ra sao?
Thói quen và sở thích: bạn phản ứng thế nào với thay đổi? Bạn đặc biệt say mê điều gì?
Giác quan: có âm thanh, ánh sáng, mùi hay kết cấu bề mặt nào làm bạn rất khó chịu không?
Thời thơ ấu: hồi nhỏ bạn là đứa trẻ thế nào? Bạn có bạn bè không? Thầy cô đã nói gì về bạn?
Ảnh hưởng: những điều này ảnh hưởng thế nào đến công việc, việc học, các mối quan hệ và sức khỏe của bạn?

Kết quả từ các bảng hỏi sàng lọc như AQ-50 và RAADS-R cũng có thể hữu ích để mang theo. Chúng không phải là chẩn đoán, nhưng có thể cho bác sĩ thấy vì sao bạn muốn được đánh giá.

Bước 2: Trao đổi với bác sĩ

Ở hầu hết các nước, bước đầu tiên là bác sĩ bạn thường khám hoặc một cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu khác. Hãy nói rằng bạn nghĩ mình có thể là người tự kỷ và muốn được đánh giá. Giải thích điều đó ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống hằng ngày của bạn, và cho bác sĩ xem những gì bạn đã ghi lại. Ở nhiều nơi, bác sĩ cần chuyển bạn đến một cơ sở chuyên khoa.

Một số người gặp phải sự hoài nghi, nhất là khi họ có công việc, gia đình hoặc trông có vẻ giao tiếp tốt. Khi đó, có thể sẽ có ích nếu bạn mô tả cái giá mình phải trả để xoay xở cuộc sống hằng ngày, hoặc hỏi cần những gì để được chuyển tuyến. Bạn cũng có thể xin ý kiến của một bác sĩ khác.

Bước 3: Buổi đánh giá

Việc đánh giá tự kỷ cho người trưởng thành thường do bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý hoặc một nhóm gồm nhiều chuyên ngành thực hiện. Quá trình này thường kéo dài qua nhiều buổi hẹn và có thể bao gồm:

Phỏng vấn về cuộc sống hiện tại, quá trình phát triển và những khó khăn của bạn.
Thông tin về thời thơ ấu, tốt nhất là từ cha mẹ hoặc một người khác đã biết bạn từ nhỏ. Học bạ và nhận xét cũ của thầy cô cũng có thể giúp ích.
Bảng hỏi do bạn, và đôi khi cả những người thân thiết với bạn, điền.
Quan sát có cấu trúc, trong đó chuyên gia xem cách bạn giao tiếp và tương tác khi làm những nhiệm vụ cụ thể.
Đánh giá các tình trạng khác như ADHD, lo âu hoặc trầm cảm, những tình trạng có thể tồn tại song song với tự kỷ hoặc giải thích một phần những khó khăn tương tự.

Cuối cùng, bạn được thông báo kết luận, thường kèm một báo cáo bằng văn bản. Nếu bạn được chẩn đoán, báo cáo thường mô tả điểm mạnh và thách thức của bạn, cũng như loại hỗ trợ nào có thể giúp ích.

Thời gian chờ và đánh giá tại cơ sở tư nhân

Ở nhiều nước, thời gian chờ để được đánh giá cho người trưởng thành qua hệ thống công lập rất dài, đôi khi lên đến vài năm. Một số người chọn đánh giá ở cơ sở tư nhân để được làm sớm hơn. Nếu vậy, hãy kiểm tra xem người đánh giá có đủ chuyên môn và kinh nghiệm về tự kỷ ở người trưởng thành không, và tìm hiểu xem chẩn đoán đó có được cơ sở y tế, trường học hoặc nơi làm việc của bạn chấp nhận không.

Bắt đầu từ đâu ở Việt Nam

Ở Việt Nam, dịch vụ đánh giá tự kỷ chủ yếu dành cho trẻ em, và việc đánh giá cho người trưởng thành vẫn còn hạn chế. Thông thường, bạn có thể bắt đầu bằng cách khám tại khoa tâm thần hoặc khoa sức khỏe tâm thần của một bệnh viện lớn, nơi bác sĩ chuyên khoa tâm thần có thể phối hợp với nhà tâm lý lâm sàng để đánh giá.

Những nơi có kinh nghiệm đánh giá tự kỷ ở người trưởng thành thường tập trung ở các thành phố lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Trước khi đặt lịch, hãy hỏi xem cơ sở có đánh giá cho người trưởng thành không, ai sẽ thực hiện, và nếu dùng bảo hiểm y tế thì thủ tục chuyển tuyến và mức chi trả ra sao.

Sau buổi đánh giá

Dù kết luận thế nào, việc đánh giá có thể giúp bạn hiểu rõ bản thân hơn. Nếu được chẩn đoán, bạn có thể thấy hữu ích khi đọc thêm về tự kỷ, tìm những người trưởng thành tự kỷ khác để trò chuyện, và suy nghĩ xem những điều chỉnh nào có thể giúp cuộc sống hằng ngày dễ dàng hơn. Nếu không được chẩn đoán, buổi đánh giá vẫn có thể đã chỉ ra những cách giải thích khác cho khó khăn của bạn, và loại hỗ trợ phù hợp hơn.

Bạn muốn bắt đầu bằng một bài sàng lọc? Làm AQ-50, RAADS-R hoặc CAT-Q miễn phí.