Che giấu đặc điểm tự kỷ (masking): đó là gì và CAT-Q đo lường ra sao

Nhiều người tự kỷ kể rằng họ tốn rất nhiều năng lượng để trông “bình thường”: họ bắt chước người khác, tập dượt trước các cuộc trò chuyện và giấu đi những gì tự nhiên với mình. Điều này được gọi là che giấu (masking) hay ngụy trang (camouflaging). Nó có thể khiến người ngoài khó nhận ra tự kỷ, và đôi khi chính người đó cũng khó nhận ra. Trong bài viết này, chúng tôi giải thích che giấu là gì, vì sao người ta làm vậy, cái giá phải trả là gì và bảng hỏi CAT-Q đo lường nó như thế nào.

Che giấu là gì?

Che giấu là việc giấu đi các đặc điểm tự kỷ hoặc dùng những chiến lược để hòa nhập với xã hội. Các nhà nghiên cứu thường dùng từ ngụy trang, bao gồm ba khía cạnh:

• Che giấu: giấu các đặc điểm và thể hiện một phiên bản bản thân được xã hội chấp nhận hơn, chẳng hạn cố ép mình nhìn vào mắt người khác, kiểm soát nét mặt hoặc kìm lại các cử động lặp đi lặp lại.
• Bù trừ: dùng những chiến lược đã học để bù đắp cho khó khăn xã hội, chẳng hạn kịch bản cho chuyện phiếm xã giao, quy tắc học từ phim và sách, hoặc phân tích lại các cuộc trò chuyện sau đó.
• Hòa nhập: cố gắng hòa lẫn vào người khác, thường bằng cách “diễn”, ngay cả khi điều đó thấy không tự nhiên.

Che giấu có thể là có ý thức, hoặc tự động đến mức người đó hầu như không nhận ra. Nhiều người bắt đầu từ thời thơ ấu, sau khi nhận ra rằng con người tự nhiên của mình dẫn đến bị trêu chọc, bắt nạt hoặc bị la mắng.

Vì sao người ta che giấu?

Trong các nghiên cứu, người trưởng thành tự kỷ nêu ra nhiều lý do: để kết bạn và giữ được bạn bè, để trụ vững ở trường và nơi làm việc, để tránh bị bắt nạt hoặc bị gạt ra ngoài, và để không bị nổi bật. Nhiều người nói họ che giấu để được an toàn. Che giấu có thể hiệu quả trong ngắn hạn, và đó là một phản ứng dễ hiểu trước một thế giới không được tạo ra cho người tự kỷ.

Che giấu phải trả giá gì?

Che giấu tốn rất nhiều năng lượng. Nhiều người kể rằng họ hoàn toàn kiệt sức sau những tình huống xã hội mà người ngoài nhìn vào thấy rất nhẹ nhàng. Nghiên cứu cho thấy việc ngụy trang nhiều có liên quan đến:

• kiệt sức và tình trạng mà nhiều người tự kỷ gọi là kiệt sức tự kỷ (autistic burnout)
• lo âu và trầm cảm
• cảm giác không ai biết con người thật của mình, hoặc đánh mất chính mình
• được chẩn đoán muộn hoặc bị chẩn đoán nhầm

Điểm cuối cùng rất quan trọng. Vì che giấu làm khuất đi các đặc điểm, nhiều người, nhất là phụ nữ, lúc đầu được đánh giá vì những vấn đề khác như lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn ăn uống. Có người chỉ được nhận ra là tự kỷ khi đã trưởng thành, thường sau nhiều năm cảm thấy mình khác biệt mà không hiểu vì sao. Đọc thêm trong bài viết của chúng tôi về tự kỷ ở phụ nữ và trẻ em gái.

CAT-Q đo lường việc che giấu như thế nào

Bảng hỏi về ngụy trang đặc điểm tự kỷ (Camouflaging Autistic Traits Questionnaire, CAT-Q) do Laura Hull, William Mandy và các cộng sự xây dựng và công bố năm 2019. Bảng hỏi dựa trên các cuộc phỏng vấn, trong đó người trưởng thành tự kỷ mô tả việc ngụy trang của chính họ. Bảng hỏi có 25 câu, chẳng hạn “Tôi đã soạn sẵn một kịch bản để làm theo trong các tình huống xã giao” và “Tôi để ý đến ngôn ngữ cơ thể hoặc nét mặt của mình để trông thoải mái”.

Bạn trả lời theo thang từ 1 (“Hoàn toàn không đồng ý”) đến 7 (“Hoàn toàn đồng ý”). Năm câu được tính điểm đảo ngược. Tổng điểm nằm trong khoảng từ 25 đến 175, và bạn cũng nhận được điểm cho từng lĩnh vực trong ba lĩnh vực: bù trừ, che giấu và hòa nhập.

Cách đọc kết quả CAT-Q

CAT-Q không có ngưỡng điểm chính thức. Điểm càng cao đơn giản là bạn ngụy trang càng nhiều. Trong nghiên cứu gốc, người trưởng thành tự kỷ trung bình cho biết họ ngụy trang nhiều hơn người không tự kỷ, nhưng hai nhóm có phần chồng lấn. Trên test-autism.com, chúng tôi dùng các khoảng điểm sau để tham khảo:

• 25–79: rất ít khả năng ngụy trang các đặc điểm tự kỷ
• 80–99: ít khả năng ngụy trang các đặc điểm tự kỷ
• 100–119: có khả năng ngụy trang các đặc điểm tự kỷ
• Từ 120 trở lên: rất có khả năng ngụy trang các đặc điểm tự kỷ

CAT-Q không cho biết bạn có phải là người tự kỷ hay không. Nhiều người không tự kỷ cũng điều chỉnh bản thân để hòa nhập, chẳng hạn những người bị lo âu xã hội. Kết quả hữu ích nhất khi đi kèm một bảng hỏi đo đặc điểm tự kỷ, như AQ-50 hoặc RAADS-R. Nếu bạn đạt điểm trung bình ở những bài đó nhưng điểm cao ở CAT-Q, đó có thể là dấu hiệu cho thấy các đặc điểm của bạn đang bị che khuất, và bảng hỏi sàng lọc đang đánh giá thấp chúng.

Nếu bạn thấy mình trong đó

Nhận ra rằng mình đang che giấu có thể khiến bạn nhẹ nhõm, nhưng cũng có thể khiến bạn choáng ngợp. Một số điều nhiều người thấy hữu ích:

• Để ý khi nào bạn che giấu và bạn cảm thấy thế nào sau đó. Tình huống nào khiến bạn kiệt sức nhất?
• Dành sẵn thời gian để hồi phục sau những tình huống xã hội đòi hỏi nhiều.
• Tìm những nơi bạn có thể gỡ bỏ lớp mặt nạ, bên những người khiến bạn thấy an toàn, hoặc trong cộng đồng người tự kỷ.
• Trao đổi với chuyên gia nếu bạn kiệt sức, lo âu hoặc trầm cảm, hoặc nếu bạn muốn được đánh giá tự kỷ. Hãy cho họ biết rằng bạn che giấu, vì điều đó có thể ảnh hưởng đến cách người khác nhìn nhận bạn. Đọc hướng dẫn của chúng tôi về cách được đánh giá tự kỷ khi đã trưởng thành.

Bạn tò mò mình ngụy trang nhiều đến đâu? Làm CAT-Q miễn phí tại đây.